OFFENBACH JACQUES

OFFENBACH JACQUES (1819–80), kompozytor franc.; 1833 przybył do Paryża z Kolonii; początkowo działał jako wiolonczelista, koncertując we Francji, a także w Niemczech i W. Brytanii; twórca ok. 90 popularnych operetek, melodyjnych, pełnych werwy (wprowadził do nich kankana), zręcznie instrumentowanych, których libretta są często dowcipną satyrą na obyczaje franc. arystokracji II Cesarstwa; Orfeusz w piekle (1858), Piękna Helena (1864), Życie paryskie (1866), Wielka Księżna Gerolstein (1867); także opery, m.in. Opowieści Hoffmanna (1881).

MUSORGSKI MODEST P.

MUSORGSKI MODEST P. (1839–81), kompozytor ros.; czołowy przedstawiciel ros. szkoły w muzyce; od 1856 należał do Potężnej Gromadki; dzieła o oryginalnych pomysłach harmonicznych, wyprzedzających zdobycze impresjonizmu franc., i metrorytmicznych, nawiązujące do folkloru ros.; dramaty muz.: Borys Godunow (1872, wg A.S. Puszkina, znany w instrumentacji N.A. Rimskiego-Korsakowa, także D.D. Szostakowicza), Chowańszczyzna (1866, dokończony i zinstrumentowany przez Rimskiego-Korsakowa)  o tematyce hist., z potężnymi scenami chóralnymi, opera komiczna Jarmark Soroczyński (1874–80, wg N.W. Gogola, nie dokończona); pieśni (cykle: Z izby dziecięcej 1868–72, Pieśni i tańce śmierci 1874–77), miniatury fortepianowe (Obrazki z wystawy 1874, wykonywane także w orkiestracji M. Ravela), utwory orkiestrowe (poemat symfoniczny Noc na Łysej Górze 1867).

STRAUSS JOHANN

STRAUSS JOHANN, st. (1804–49), ojciec Johanna (mł.), kompozytor austr.; 1824 zał. zespół muz., z którym występował jako skrzypek i dyrygent w kawiarniach wiedeńskich, od 1833 także za granicą; jako dyrektor (od 1835) balów dworskich przyczynił się do rozpowszechnienia w Wiedniu walca; autor 152 walców, także kontredansów, polek, galopów, marszów.

STRAUSS RICHARD

STRAUSS RICHARD (1864–1949), niem. kompozytor i dyrygent; jeden z czołowych kontynuatorów neoromantyzmu w muzyce; wzrastał w rodzinie muzyków (ojciec był waltornistą opery dworskiej w Monachium), wcześnie objawił zdolności kompozytorskie i dyrygenckie, dostrzeżone m.in. przez H. von Bülowa, którego asystentem został 1885; jako dyrygent odnosił sukcesy w Europie i obu Amerykach; dyrygował orkiestrami operowymi (m.in. 1894–98 w Monachium, 1898–1918 w Berlinie, 1918–24 dyr. Staatsoper w Wiedniu) i orkiestrami symfonicznymi (Tonkünstler-Orchester w Berlinie, Filharmonicy Wiedeńscy, gościnnie — zespoły ang., amer. i in.); 1933 został prezesem Reichmusikkammer, 1935 zrezygnował z tego stanowiska w proteście przeciw szykanowaniu S. Zweiga, z którym współpracował. W twórczości Straussa wyodrębniają się 2 wielkie nurty: operowy, w którym Strauss rozwijał ideę dramatu muz. R. Wagnera, i symfoniczny, w którym nawiązał do programowej muzyki F. Liszta; opery i inne dzieła sceniczne (m.in. Salome, wyst. Drezno 1905, Elektra, tamże 1909, Kawaler z różą, zw. też Kawaler srebrnej róży, tamże 1911, Ariadna na Naksos, nowa wersja wyst. Wiedeń 1916, Kobieta bez cienia, tamże 1919, Intermezzo, Drezno 1924, Arabella, tamże 1933, Milcząca kobieta, tamże 1935, Capriccio, Monachium 1942), błyskotliwie instrumentowane poematy symfoniczne (m.in. Don Juan 1888, Śmierć i wyzwolenie 1889, Ucieszne figle Dyla Sowizdrzała 1895, Tako rzecze Zaratustra 1896, Don Kichot 1897, Życie bohatera 1898), Sinfonia domestica (1903), Symfonia alpejska (1915), Metamorfozy na orkiestrę smyczkową (1945), koncerty (m.in. 2 waltorniowe 1883, 1942, obojowy 1945), utwory kamer., pieśni solowe i z towarzyszeniem orkiestry, balety.

SZOSTAKOWICZ DMITRIJ D.

SZOSTAKOWICZ DMITRIJ D. (1906–75), kompozytor ros.; jeden z najwybitniejszych symfoników XX w.; był także pianistą i pedagogiem; 1937–41 wykładał kompozycję w konserwatorium w Leningradzie (od 1939 prof.), tam też do czasu ewakuacji do Kujbyszewa (ob. Samara) przebywał podczas blokady miasta i skomponował VII Symfonię, zw. Leningradzką; 1943–48 prof. konserwatorium w Moskwie; do jego uczniów należeli m.in. kompozytorzy: G.W. Swiridow, K. Karajew, B.A. Czajkowski, G.I. Ustwolska. Szostakowicz skomponował 15 symfonii, z których popularność zdobyły zwł. I (1925), V (1937), VII, zw. Leningradzką (1941), IX (1945), X (1953), XI „Rok 1905” (1957), XIV, na sopran, bas i orkiestrę (1969), XV (1971); ponadto koncerty (2 skrzypcowe, 2 wiolonczelowe, fortepianowy), utwory kamer. (15 kwartetów smyczkowych), fortepianowe (Aforyzmy 1927, 24 Preludia 1933, 24 Preludia i fugi 1951), wok.-instrumentalne (poemat Kaźń Stiepana Riazina 1964, 7 Wierszy Aleksandra Błoka 1967, 6 Wierszy Mariny Cwietajewej 1974, pieśni solowe, chóralne), opery (Nos wg N.W. Gogola, wyst. Leningrad 1930, Katarzyna Izmaiłowa, wyst. Moskwa 1963, poprzednia wersja wyst. w Leningradzie 1934 pt. Lady Mackbeth mceńskiego powiatu), muzyka film. i teatr.

VERDI GIUSEPPE

VERDI GIUSEPPE (1813–1901), kompozytor wł.; jeden z wielkich twórców opery wł., którym zawdzięczała ona swoją hegemonię na przeł. XIX i XX w.; wczesne opery Verdiego(Nabuchodonozor, wyst. Mediolan 1842, Ernani, Wenecja 1844, Mackbeth, Florencja 1847) nawiązywały do opery heroicznej; dojrzałą twórczość reprezentują opery realist., odznaczające się bogactwem melodyki, silnie związanej z melodyką lud. pieśni wł. (Rigoletto, Wenecja 1851, Trubadur, właśc. Il Trovatore, Rzym 1853, Traviata, Wenecja 1853, Nieszpory sycylijskie, Paryż 1855, Bal maskowy, Rzym 1859, Don Carlos, Paryż 1867, Aida, Kair 1871); do koncepcji dramatu muz. zbliżył się Verdim.in. przez ograniczenie roli arii na rzecz recitativo accompagnato (recytatyw), w Otellu (1887) i komedii lirycznej Falstaff (obie: Mediolan 1893); większość z ok. 30 oper Verdiego(niektóre w kilku wersjach) utrzymuje się nadal w repertuarze teatrów operowych na całym świecie; Verdiskomponował ponadto Requiem (1874, utrzymane w dram. stylu operowym), Te Deum (1897), Stabat Mater (1897), Ave Maria na sopran i orkiestrę smyczkową (1880), Kwartet smyczkowy e-moll (1873), romanse na głos i fortepian

VIVALDI ANTONIO

VIVALDI ANTONIO (1678–1741), wł. kompozytor i skrzypek, ksiądz; zw. Il preto rosso  [‘rudy ksiądz’]; jeden z najwybitniejszych reprezentantów muzyki późnego baroku;  1703–40 (z przerwami) działał jako pedagog, dyrygent i kompozytor przy konserwatorium (sierocińcu) Ospedale della Pieta w Wenecji; 1718–20 pełnił funkcję maestro di cappella da camera na dworze książęcym w Mantui; odbył kilka podróży do innych miast wł., a także do Czech, Niemiec i  Austrii (zm. w Wiedniu). Był cenionym wirtuozem skrzypiec; wzbogacił technikę gry na tym  instrumencie (stosował nowe sposoby wydobywania dźwięku, grę w 12 pozycjach, skordaturę);  w twórczości dbał o rytmiczną wyrazistość tematów, przedkładał fakturę homofoniczną nad polifoniczną; rozwinął formę koncertu solowego, zwł. skrzypcowego (zbiory L'estro armonico,  La stravaganza, Il cimento dell'armonia e dell'invenzione, m.in. wraz z programowymi Czterema porami roku, Burzą morską, Polowaniem); w koncertach wiolonczelowych wprowadził po raz pierwszy skracanie strun kciukiem; dowodem uznania współczesnych były transkrypcje jego koncertów skrzypcowych, dokonywane m.in. przez J.S. Bacha; Vivaldi jest też autorem ponad 40 oper, serenad (m.in. skomponowanej dla upamiętnienia ślubu króla Ludwika XV z Marią Leszczyńską i wykonanej 1725 w Wenecji), oratoriów (Judyta tryumfująca 1716), kantat, sinfonii i koncertów na orkiestrę smyczkową, koncertów na różne instrumenty, sonat skrzypcowych, wiolonczelowych, sonat na dwoje skrzypiec, wokalnych utworów rel. (msze, psalmy, hymny, motety).