STRAUSS JOHANN

STRAUSS JOHANN, mł. (1825–99), syn Johanna (st.), kompozytor austr.; zw. królem walca; 1844 zał. orkiestrę, z którą odbył liczne tourneés po Europie (m.in. 1850 koncertował w Warszawie) i Stanach Zjedn.; walce wiedeńskie (m.in. Nad pięknym modrym Dunajem 1867, Wino, kobieta i śpiew 1869, Wiedeńska krew 1871), operetki (Zemsta nietoperza, wyst. Wiedeń 1874, Baron cygański, tamże 1885), polki, kadryle, marsze.

SKRIABIN ALEKSANDR N.

SKRIABIN ALEKSANDR N. (1872–1915), ros. kompozytor i pianista; wybitny przedstawiciel ekspresjonizmu w muzyce; 1898–1903 prof. konserwatorium w Moskwie; twórca filoz. koncepcji muzyki, mającej uszlachetniać słuchaczy przez wprowadzanie ich w stan ekstazy; zarówno w twórczości fortepianowej, pozostającej początkowo pod wpływem F. Chopina i F. Liszta, jak i symfonicznej Skriabin znacznie wzbogacił harmonikę (akordy o budowie kwartowej i tzw. akord prometejski: c–fis–b–e^1–a1–d2); inna jego koncepcja, syntezy sztuk (muzyki, tańca, plastyki), przejawiająca się w poemacie Prometeusz wprowadzeniem gry świateł uzyskiwanej na tzw. clavier a lumiere, miała się urzeczywistnić w nie ukończonym misterium L'acte préalable; utwory symfoniczne (3 symfonie: I E-dur 1900, z chórami i solistami, III c-moll „Boski poemat” 1903; poematy: Poemat ekstazy 1907, Prometeusz — poemat ognia na orkiestrę, chór i organy 1910), fortepianowe (10 sonat, preludia, etiudy, mazurki, nokturny, impromptus, poematy, Koncert fis-moll 1897); pol. wybór listów Cały jestem pragnieniem nieskończonym! (1976).

SCHUMANN ROBERT

SCHUMANN ROBERT (1810–56), niem. kompozytor i pianista; jeden z gł. przedstawicieli romantyzmu w muzyce; wykazywał też zdolności lit. (młodzieńcze próby prozatorskie i poet.), widoczne w publicystyce muz.; 1834 zał. czasopismo muz. „Neue Zeitschrift für Musik”; jako krytyk muz. recenzował entuzjastycznie pierwsze dzieła F. Chopina („Panowie, czapki z głowy, oto geniusz”) i J. Brahmsa, z którym się później przyjaźnił; jako pianista koncertował gł. z żoną Clarą, z domu Wieck (1819–96), wybitną pianistką, m.in. 1844 odbył tournée po Rosji, 1849 po Niemczech; działał też jako pedagog w konserwatorium w Lipsku i jako dyrygent w Dreźnie i Düsseldorfie; działalność twórczą Schulza przerwała choroba umysłowa (zasygnalizowana 1854 próbą samobójstwa) i pobyt w zamkniętym zakładzie leczn. w Endenich. Indywidualność kompozytorska Schumanna znalazła wyraz przede wszystkim w jego utworach fortepianowych, opatrywanych często programowymi, poet. tytułami, oraz w pieśniach; Schumann komponował cykle miniatur fortepianowych (m.in. Les Pappillons 1828–32, Karnawał 1834–35, Utwory fantastyczne 1832–37, Sceny dziecięce 1838, z popularnym Marzeniem, Kreisleriana 1838, Sceny leśne 1848–49, Kartki z albumu 1832–45, Album dla młodzieży 1848, także 3 sonaty, Etiudy symfoniczne 1834) i cykle pieśni (m.in. Myrthen, do słów J.W. Goethego, H. Heinego, G. Byrona, i Miłość poety, do słów Heinego, oba 1840); nadto 4 symfonie (I — „Wiosenna” 1841, III — „Reńska” 1850), koncerty (fortepianowy 1845, wiolonczelowy 1850, skrzypcowy 1853), utwory kamer. (3 tria fortepianowe, 3 kwartety smyczkowe, 2 kwartety fortepianowe, Kwintet fortepianowy Es-dur 1842), oratoria (Raj i Peri 1843), opera Genoveva (wyst. Lipsk 1850).

ROSSINI GIOACCHINO

ROSSINI GIOACCHINO (1792–1868), wł. kompozytor operowy; od 1824 przebywał w Paryżu; we wczesnych operach kontynuował styl klas. opery N. Piccinniego i W.A. Mozarta, później nawiązywał do romant. opery heroicznej; R. stworzył własny oryginalny styl; skomponował 39 oper, w tym opery buffa (Włoszka w Algierze, wyst. Wenecja 1813, Cyrulik sewilski do libretta C. Sterbiniego wg komedii P. Beaumarchais'go, Rzym 1816, jedno z najwybitniejszych dzieł tego gatunku, skomponowane zaledwie w ciągu 13 dni, Sroka złodziejka, Mediolan 1817), opery seria (Mojżesz w Egipcie, wyst. Neapol 1818, Semiramida, Wenecja 1823, Wilhelm Tell, Paryż 1829); ponadto kantaty, Stabat Mater (1841), utwory orkiestrowe, kamer., rel., pieśni.

RAVEL MAURICE

RAVEL MAURICE (1875–1937), kompozytor franc.; 1922–32 odbył kilka podróży koncertowych po Europie i Stanach Zjedn., dyrygując swoimi utworami; styl R. cechuje się powściągliwością wyrazu i logiką formy, a zarazem szczególną wrażliwością harmoniczną i rytmiczną; zawiera elementy impresjonizmu, atonalizmu, nawiązania do muzyki klawesynistów franc., jazzu, folkloru, zwł. hiszp. i cygańskiego; opery (Godzina hiszpańska 1911, Dziecko i czary 1925), balet Dafnis i Chloe (1912), mistrzowsko instrumentowane utwory orkiestrowe (Rapsodia hiszpańska 1907, Bolero 1927), kamer., fortepianowe: Jeux d'eau (1901), Miroirs (1905), Gaspard de la nuit (1908), Le tombeau de Couperin (1917), utwory wok.-instrumentalne (cykl pieśni Szeherezada 1903).

RACHMANINOW SIERGIEJ W.

RACHMANINOW SIERGIEJ W. (1873–1943), ros. kompozytor i pianista; jeden z najwybitniejszych pianistów 1 poł. XX w.; działał też jako dyrygent (m.in. 1905–06 w Teatrze Wielkim w Moskwie); od 1917 przebywał w Stanach Zjedn.; w twórczości kontynuował tradycje stylu P.I. Czajkowskiego; znacznie wzbogacił fakturę fortepianową; jego muzykę cechują melancholia i patos wyrazu, rozbud. linie melodyczne i dyscyplina formy; 4 koncerty fortepianowe (II c-moll 1901, III d-moll 1909), Rapsodia na temat Paganiniego na fortepian i orkiestrę (1934), 3 symfonie (I d-moll 1895, II e-moll 1907, III a-moll 1936), poemat symfoniczny Wyspa umarłych (1907, pod wpływem obrazu A. Böcklina), utwory fortepianowe (preludia, m.in. popularne Preludium cis-moll, wyd. 1892, etiudy, sonaty), kamer. (Trio élégiaque d-moll 1893), opery (Aleko, wyst. Moskwa 1893, Francesca da Rimini, tamże 1906), kantata Wiosna (1902), pieśni w stylu ros. romansów.

PROKOFJEW, Prokofiew, SIERGIEJ S.

PROKOFJEW, Prokofiew, SIERGIEJ S. (1891–1953), ros. kompozytor i pianista; 1918–32 przebywał poza krajem (koncertował, współpracował m.in. z S.P. Diagilewem); twórczość Prokofjewa odegrała ważną rolę w rozwoju muzyki eur. XX w.; jej cechy to: uprzywilejowana rola rytmu, skłonność do silnych kontrastów, do parodii i groteski; opery nawiązywały do ekspresjonizmu; okres twórczości Prokofjewa po powrocie do kraju cechuje się uproszczeniem stylu, będącym ustępstwem na rzecz panującego wówczas w ZSRR realizmu socjalist.; 8 oper (Miłość do trzech pomarańczy, wyst. 1921, Zaręczyny w klasztorze — 1946, Wojna i pokój — 1946, 2 red. 1952, Ognisty anioł — 1955), 7 baletów (m.in. Romeo i Julia, wyst. 1938, Kopciuszek — 1944), 7 symfonii (m.in. D-dur „Klasyczna” 1917), Suita Scytyjska (1914), baśń symfoniczna Piotruś i wilk (1936), koncerty (5 fortepianowych, 2 skrzypcowe), fortepianowe sonaty, Sarkazmy (1914), Wizje ulotne (1917), utwory kamer., pieśni, kantaty, muzyka film. (m.in. Aleksander Newski S.M. Eisensteina 1938); pol. wybory pism: Autobiografia (1970, pełne wyd. ros. 1973), Merci za miły list (1970), Refleksje, notatki, wypowiedzi (1971).

OFFENBACH JACQUES

OFFENBACH JACQUES (1819–80), kompozytor franc.; 1833 przybył do Paryża z Kolonii; początkowo działał jako wiolonczelista, koncertując we Francji, a także w Niemczech i W. Brytanii; twórca ok. 90 popularnych operetek, melodyjnych, pełnych werwy (wprowadził do nich kankana), zręcznie instrumentowanych, których libretta są często dowcipną satyrą na obyczaje franc. arystokracji II Cesarstwa; Orfeusz w piekle (1858), Piękna Helena (1864), Życie paryskie (1866), Wielka Księżna Gerolstein (1867); także opery, m.in. Opowieści Hoffmanna (1881).

MUSORGSKI MODEST P.

MUSORGSKI MODEST P. (1839–81), kompozytor ros.; czołowy przedstawiciel ros. szkoły w muzyce; od 1856 należał do Potężnej Gromadki; dzieła o oryginalnych pomysłach harmonicznych, wyprzedzających zdobycze impresjonizmu franc., i metrorytmicznych, nawiązujące do folkloru ros.; dramaty muz.: Borys Godunow (1872, wg A.S. Puszkina, znany w instrumentacji N.A. Rimskiego-Korsakowa, także D.D. Szostakowicza), Chowańszczyzna (1866, dokończony i zinstrumentowany przez Rimskiego-Korsakowa)  o tematyce hist., z potężnymi scenami chóralnymi, opera komiczna Jarmark Soroczyński (1874–80, wg N.W. Gogola, nie dokończona); pieśni (cykle: Z izby dziecięcej 1868–72, Pieśni i tańce śmierci 1874–77), miniatury fortepianowe (Obrazki z wystawy 1874, wykonywane także w orkiestracji M. Ravela), utwory orkiestrowe (poemat symfoniczny Noc na Łysej Górze 1867).

STRAUSS JOHANN

STRAUSS JOHANN, st. (1804–49), ojciec Johanna (mł.), kompozytor austr.; 1824 zał. zespół muz., z którym występował jako skrzypek i dyrygent w kawiarniach wiedeńskich, od 1833 także za granicą; jako dyrektor (od 1835) balów dworskich przyczynił się do rozpowszechnienia w Wiedniu walca; autor 152 walców, także kontredansów, polek, galopów, marszów.

STRAUSS RICHARD

STRAUSS RICHARD (1864–1949), niem. kompozytor i dyrygent; jeden z czołowych kontynuatorów neoromantyzmu w muzyce; wzrastał w rodzinie muzyków (ojciec był waltornistą opery dworskiej w Monachium), wcześnie objawił zdolności kompozytorskie i dyrygenckie, dostrzeżone m.in. przez H. von Bülowa, którego asystentem został 1885; jako dyrygent odnosił sukcesy w Europie i obu Amerykach; dyrygował orkiestrami operowymi (m.in. 1894–98 w Monachium, 1898–1918 w Berlinie, 1918–24 dyr. Staatsoper w Wiedniu) i orkiestrami symfonicznymi (Tonkünstler-Orchester w Berlinie, Filharmonicy Wiedeńscy, gościnnie — zespoły ang., amer. i in.); 1933 został prezesem Reichmusikkammer, 1935 zrezygnował z tego stanowiska w proteście przeciw szykanowaniu S. Zweiga, z którym współpracował. W twórczości Straussa wyodrębniają się 2 wielkie nurty: operowy, w którym Strauss rozwijał ideę dramatu muz. R. Wagnera, i symfoniczny, w którym nawiązał do programowej muzyki F. Liszta; opery i inne dzieła sceniczne (m.in. Salome, wyst. Drezno 1905, Elektra, tamże 1909, Kawaler z różą, zw. też Kawaler srebrnej róży, tamże 1911, Ariadna na Naksos, nowa wersja wyst. Wiedeń 1916, Kobieta bez cienia, tamże 1919, Intermezzo, Drezno 1924, Arabella, tamże 1933, Milcząca kobieta, tamże 1935, Capriccio, Monachium 1942), błyskotliwie instrumentowane poematy symfoniczne (m.in. Don Juan 1888, Śmierć i wyzwolenie 1889, Ucieszne figle Dyla Sowizdrzała 1895, Tako rzecze Zaratustra 1896, Don Kichot 1897, Życie bohatera 1898), Sinfonia domestica (1903), Symfonia alpejska (1915), Metamorfozy na orkiestrę smyczkową (1945), koncerty (m.in. 2 waltorniowe 1883, 1942, obojowy 1945), utwory kamer., pieśni solowe i z towarzyszeniem orkiestry, balety.

SZOSTAKOWICZ DMITRIJ D.

SZOSTAKOWICZ DMITRIJ D. (1906–75), kompozytor ros.; jeden z najwybitniejszych symfoników XX w.; był także pianistą i pedagogiem; 1937–41 wykładał kompozycję w konserwatorium w Leningradzie (od 1939 prof.), tam też do czasu ewakuacji do Kujbyszewa (ob. Samara) przebywał podczas blokady miasta i skomponował VII Symfonię, zw. Leningradzką; 1943–48 prof. konserwatorium w Moskwie; do jego uczniów należeli m.in. kompozytorzy: G.W. Swiridow, K. Karajew, B.A. Czajkowski, G.I. Ustwolska. Szostakowicz skomponował 15 symfonii, z których popularność zdobyły zwł. I (1925), V (1937), VII, zw. Leningradzką (1941), IX (1945), X (1953), XI „Rok 1905” (1957), XIV, na sopran, bas i orkiestrę (1969), XV (1971); ponadto koncerty (2 skrzypcowe, 2 wiolonczelowe, fortepianowy), utwory kamer. (15 kwartetów smyczkowych), fortepianowe (Aforyzmy 1927, 24 Preludia 1933, 24 Preludia i fugi 1951), wok.-instrumentalne (poemat Kaźń Stiepana Riazina 1964, 7 Wierszy Aleksandra Błoka 1967, 6 Wierszy Mariny Cwietajewej 1974, pieśni solowe, chóralne), opery (Nos wg N.W. Gogola, wyst. Leningrad 1930, Katarzyna Izmaiłowa, wyst. Moskwa 1963, poprzednia wersja wyst. w Leningradzie 1934 pt. Lady Mackbeth mceńskiego powiatu), muzyka film. i teatr.

VERDI GIUSEPPE

VERDI GIUSEPPE (1813–1901), kompozytor wł.; jeden z wielkich twórców opery wł., którym zawdzięczała ona swoją hegemonię na przeł. XIX i XX w.; wczesne opery Verdiego(Nabuchodonozor, wyst. Mediolan 1842, Ernani, Wenecja 1844, Mackbeth, Florencja 1847) nawiązywały do opery heroicznej; dojrzałą twórczość reprezentują opery realist., odznaczające się bogactwem melodyki, silnie związanej z melodyką lud. pieśni wł. (Rigoletto, Wenecja 1851, Trubadur, właśc. Il Trovatore, Rzym 1853, Traviata, Wenecja 1853, Nieszpory sycylijskie, Paryż 1855, Bal maskowy, Rzym 1859, Don Carlos, Paryż 1867, Aida, Kair 1871); do koncepcji dramatu muz. zbliżył się Verdim.in. przez ograniczenie roli arii na rzecz recitativo accompagnato (recytatyw), w Otellu (1887) i komedii lirycznej Falstaff (obie: Mediolan 1893); większość z ok. 30 oper Verdiego(niektóre w kilku wersjach) utrzymuje się nadal w repertuarze teatrów operowych na całym świecie; Verdiskomponował ponadto Requiem (1874, utrzymane w dram. stylu operowym), Te Deum (1897), Stabat Mater (1897), Ave Maria na sopran i orkiestrę smyczkową (1880), Kwartet smyczkowy e-moll (1873), romanse na głos i fortepian

VIVALDI ANTONIO

VIVALDI ANTONIO (1678–1741), wł. kompozytor i skrzypek, ksiądz; zw. Il preto rosso  [‘rudy ksiądz’]; jeden z najwybitniejszych reprezentantów muzyki późnego baroku;  1703–40 (z przerwami) działał jako pedagog, dyrygent i kompozytor przy konserwatorium (sierocińcu) Ospedale della Pieta w Wenecji; 1718–20 pełnił funkcję maestro di cappella da camera na dworze książęcym w Mantui; odbył kilka podróży do innych miast wł., a także do Czech, Niemiec i  Austrii (zm. w Wiedniu). Był cenionym wirtuozem skrzypiec; wzbogacił technikę gry na tym  instrumencie (stosował nowe sposoby wydobywania dźwięku, grę w 12 pozycjach, skordaturę);  w twórczości dbał o rytmiczną wyrazistość tematów, przedkładał fakturę homofoniczną nad polifoniczną; rozwinął formę koncertu solowego, zwł. skrzypcowego (zbiory L'estro armonico,  La stravaganza, Il cimento dell'armonia e dell'invenzione, m.in. wraz z programowymi Czterema porami roku, Burzą morską, Polowaniem); w koncertach wiolonczelowych wprowadził po raz pierwszy skracanie strun kciukiem; dowodem uznania współczesnych były transkrypcje jego koncertów skrzypcowych, dokonywane m.in. przez J.S. Bacha; Vivaldi jest też autorem ponad 40 oper, serenad (m.in. skomponowanej dla upamiętnienia ślubu króla Ludwika XV z Marią Leszczyńską i wykonanej 1725 w Wenecji), oratoriów (Judyta tryumfująca 1716), kantat, sinfonii i koncertów na orkiestrę smyczkową, koncertów na różne instrumenty, sonat skrzypcowych, wiolonczelowych, sonat na dwoje skrzypiec, wokalnych utworów rel. (msze, psalmy, hymny, motety).

WAGNER RICHARD

 

WAGNER RICHARD (1813–83), niem. kompozytor, dyrygent, poeta i teoretyk sztuki;  jeden z gł. przedstawicieli niem. neoromantyzmu; twórca dramatu muz.; wybitny nowator w dziedzinie harmonii (stworzył tzw. akord tristanowski, rozbudował chromatykę, stosował często alteracje, modulacje, wykorzystując maksymalnie możliwości tkwiące w systemie dur-moll), mistrz instrumentacji (rozszerzył instrumentarium orkiestrowe, m.in. wprowadził tzw. tuby wagnerowskie); początkowo dyrygent i dyr. muz. teatrów w Magdeburgu, Królewcu i Rydze; 1839–41 przebywał w Paryżu, gdzie wprawdzie nie zdołał wystawić swych dzieł w tamtejszych teatrach, lecz nawiązał kontakty z muzykami: G. Meyerbeerem, H. Berliozem, a zwł. F. Lisztem, z którym się zaprzyjaźnił i którego córka, Cosima, została 1870 jego żoną; 1842–49 był dyrygentem w Operze Królewskiej w Dreźnie (zyskał uznanie, wykonując utwory L. van Beethovena, a także wystawiając swoje pierwsze dzieła); po stłumieniu 1849 w Dreźnie powstania majowego, w którym brał udział, wyjechał do Szwajcarii; 1861 powrócił do Niemiec; znajdując oparcie w królu bawarskim Ludwiku II, z którym się przyjaźnił, 1865 został pianistą na dworze w Monachium, 1867 tamże dyrygentem teatru, a 1872 osiadł w Bayreuth. Trzon twórczości Wagnera stanowią opery i dramaty muz., oparte na własnych librettach kompozytora, w  których wykorzystywał często starogerm. mity i legendy; wczesne dzieła (Holender tułacz 1843, Tannhäuser 1845, Lohengrin 1850) były w zasadzie jeszcze operami romant.; koncepcję dramatu muz., który miał być syntezą muzyki, poezji, obrazu i akcji scenicznej, zrealizował Wagner w tetralogii Pierścień Nibelunga (Złoto Renu 1854, wyst. 1869, Walkiria 1856, wyst. 1870, Zygfryd 1869, wyst. 1876, Zmierzch bogów 1874, wyst. 1876); w tetralogii, podobnie jak w dramacie Tristan i Izolda (1859, wyst. 1865), operze Śpiewacy norymberscy (1868), misterium Parsifal (1882), inne utwory Wagnera: orkiestrowe (uwertury, m.in. Polonia 1836, skomponowana pod wrażeniem upadku powstania listopadowego 1830–31 i będąca wyrazem solidarności z jego uczestnikami, Symfonia C-dur 1832), fortepianowe, Kantata noworoczna (1835), pieśni, utwory na chóry męskie; pisma z teorii sztuki (Sztuka i rewolucja 1849, wyd. pol. 1904, Opera i dramat 1851.

RIMSKI-KORSAKOW NIKOŁAJ A.

RIMSKI-KORSAKOW NIKOŁAJ A. (1844–1908), kompozytor ros.; należał do Potężnej Gromadki; od 1871 prof. konserwatorium w Petersburgu, wychowawca wielu wybitnych kompozytorów, m.in.: A.K. Ladowa, A.K. Głazunowa, O. Respighiego, S.S. Prokofjewa, I.F. Strawinskiego; w twórczości, zwł. w muzyce dram., podejmował tematykę baśniową i hist.; nawiązywał do ros. folkloru muz., wprowadzał elementy muzyki orientalnej; jego muzyka symfoniczna ma charakter programowy, jest błyskotliwie instrumentowana; uznany za mistrza instrumentacji, rozwijał w tym zakresie osiągnięcia H. Berlioza i R. Wagnera; opery (m.in.: Sadko, wyst. Moskwa 1898, Bajka o carze Sałtanie, tamże 1900, z popularnym Lotem trzmiela, Złoty kogucik, tamże 1909), utwory orkiestrowe (symfonie, Kaprys hiszpański 1887, suita Szeherezada 1888); muzyka kamer., kantaty (m.in. Świtezianka 1897 wg tekstu A. Mickiewicza), utwory fortepianowe, pieśni, opracowania utworów kompozytorów ros. (zwł. instrumentacja oper Borys Godunow i Chowańszczyzna M.P. Musorgskiego); podręczniki (Zasady instrumentacji 1913, Harmonia. Podstawowe zasady 1884).

MOZART WOLFGANG AMADEUS

MOZART WOLFGANG AMADEUS (1756–91), kompozytor austr., jeden z klasyków wiedeńskich. Występował od 6 roku życia z ojcem Leopoldem i siostrą Anną Marią, grał na klawikordzie, klawesynie, fortepianie, organach i skrzypcach na dworach cesarskich, król. i w salonach arystokracji w całej Europie; 1769–77 i 1779–81 był koncertmistrzem kapeli arcybiskupa w Salzburgu; wyjeżdżał w tym czasie do Włoch, Wiednia, Monachium, Mannheimu i Paryża. Od 1781 przebywał stale w Wiedniu, mianowany tamże 1787 kompozytorem cesarskim. Twórczość Mozarta stanowi syntezę tradycji niem. i wł. i obejmuje wszystkie ważniejsze ówczesne formy muzyczne. W muzyce dram. nawiązał do zdobyczy szkoły neapolitańskiej (opery serio: Idomeneo 1781, La clemenza di Tito 1791, wł. opery buffo: La finta giardiniera 1775, Wesele Figara 1786, Cosí fan tutte 1790) oraz niem. singspielu (Bastien und Bastienne 1768, Uprowadzenie z seraju 1782 oraz Czarodziejski flet 1791, którego tematyka stała się punktem wyjścia romant. opery niem.); w dramma giocoso Don Giovanni (1787) zespolił elementy komiczne i poważne. W twórczości instrumentalnej Mozarta na pierwszy plan wysuwają się formy cykliczne, gł. symfonie (49), m.in. D-dur zw. Paryską, C-dur zw. Linzką, D-dur zw. Haffnerowską, D-dur zw. Praską, a zwł. 3 ostatnie z 1788: Es-dur, g-moll, C-dur zw. Jowiszową. W sonatach (19) i koncertach fortepianowych (28) oraz w sonatach skrzypcowych (33) i w kilkunastu koncertach na skrzypce, flet, klarnet, fagot, róg, 2 i 3 fortepiany, 2 skrzypiec, skrzypce i altówkę, flet i harfę — przyjął Mozart 3-częściowy cykl sonatowy, natomiast w kwartetach smyczkowych (23), zwł. późniejszych, cykl 4-częściowy (z menuetem); nadto skomponował 4 fantazje, ronda, wariacje na fortepian, 6 kwintetów smyczkowych, 8 triów fortepianowych, ponad 30 divertimenti i serenad na orkiestrę (m.in. popularna Eine kleine Nachtmusik), 18 mszy, Requiem (dokończone przez F.X. Süssmayra), motety, pieśni. Katalog kompozycji Mozarta opracował L. von Köchel (Köchel-Verzeichnis, skrót: K.V.); nowe wyd. zbiorowe dzieł Mozarta (w planie 120 tomów) wychodzi w Salzburgu od 1955. Cennym źródłem wiedzy o życiu i twórczości Mozarta są jego Listy (przekład pol. I. Dembowskiego 1991).

MONIUSZKO STANISŁAW

MONIUSZKO STANISŁAW (1819–72), kompozytor; od 1840 organista, dyrygent teatru i nauczyciel gry fortepianowej w Wilnie; odbywał podróże do Warszawy, Petersburga, Weimaru, Paryża; od 1858 dyr. opery, 1864–72 wykładał w Inst. Muz. w Warszawie. Moniuszko był czołowym kompozytorem pol. 2 poł. XIX w. i po F. Chopinie gł. przedstawicielem stylu nar. w muzyce pol.; stał się twórcą pol. opery nar. i gł. reprezentantem liryki wok.; o nar. charakterze jego dzieł zdecydowały elementy folkloru pol. (stylizacje pol. tańców lud. w operach) oraz wątki tematyczne tekstów, do których tworzył muzykę — obrona sprawy chłopskiej w stosunkach społ. (Halka), utrwalanie tradycji patriotycznych i piękna pol. obyczaju (Hrabina, Straszny dwór); opery Moniuszki cechuje bogactwo inwencji melodycznej, trafność muz. charakterystyki postaci i barwność scen rodzajowych; opery: Halka (libretto W. Wolskiego, wersja 2-aktowa wyst. w Wilnie 1848, wersja 4-aktowa wyst. w Warszawie 1 I 1858), Flis (1858), Hrabina (1860), Verbum nobile (1861), Straszny dwór (1865), Paria (1869); operetki i wodewile: Nocleg w Apeninach (1839), Karmaniol (1840), Nowy Don Kichot (1841), Loteria (1843), Jawnuta (1852); balety: Monte Christo (1866), Na kwaterunku (1868); Moniuszkę inspirowały utwory pol. poetów, zwł. A. Mickiewicza; skomponował ponad 300 pieśni solowych publikowanych gł. w Śpiewnikach domowych (zeszyty 1–6 1844–59, zeszyty 7–12 wyd. pośmiertne 1876–1910); najpopularniejsze z nich: Dziad i baba, Pieśń wieczorna, Znaszli ten kraj, O matko moja, Stary kapral, Prząśniczka; kantaty: Milda (1848), Nijoła (1852), Widma (1865, wykonywana jako muz. ilustracja do II cz. Dziadów), Sonety krymskie (1868); ballada Pani Twardowska (1869); msze, 4 Litanie Ostrobramskie, Requiem; uwertura fantastyczna Bajka (1848), 2 kwartety smyczkowe, utwory fortepianowe, prace teoret. (Pamiętnik do nauki harmonii 1871). Od 1965 ukazują się zamierzone na 34 tomy Dzieła Moniuszki; Listy zebrane (1969); 1992 został zainicjowany w Warszawie I Międzynar. Konkurs dla Młodych Wokalistów im. S.Moniuszki

MAHLER GUSTAV

MAHLER GUSTAV (1860–1911), austr. kompozytor i dyrygent; działał jako dyrygent operowy, m.in. w Budapeszcie, Hamburgu, 1897–1907 w Wiedniu (32 premiery) i 1907–11 w Nowym Jorku (Metropolitan Opera, filharmonia); twórczość utrzymana w stylu neoromant.; 10 monumentalnych symfonii opartych na oryginalnych założeniach programowo-ilustracyjnych: I (1888), zw. Tytan; II (1894), zw. Zmartwychwstanie; III (1896); w VIII (1907), zw. Symfonią tysiąca (I cz. Veni creator, II cz. scena z Fausta J.W. Goethego), M. wprowadził wielki zespół wok.-instrumentalny; ponadto pieśni należące do najwybitniejszych dzieł neoromant. liryki wok., m.in. cykle: Pieśni wędrownego czeladnika (1885), Czarodziejski róg pacholęcia (1888–99) — niektóre wprowadzone do symfonii, Treny dziecięce (1904), Pieśń o Ziemi (1908) — symfoniczny cykl 6 pieśni opartych na poezji chińskiej.

LISZT FERENC

LISZT FERENC (1811–86), węg. kompozytor i pianista; od 1823 studiował w Paryżu (przyjaźń z F. Chopinem i H. Berliozem); 1839–47 odbył wiele tournées koncertowych (1843 w Polsce); od 1848 przebywał w Weimarze; działał tam jako pedagog, kier. i dyrygent opery, wystawiając współcz. dzieła, m.in. opery R. Wagnera (z którym łączyła go przyjaźń); 1861 przeniósł się do Rzymu, 1865 przyjął niższe święcenia kapłańskie; w ostatnich latach życia działał w Budapeszcie (1875 dyr. nowo powstałej akad. muz.), Weimarze i Rzymie. Liszt był czołowym twórcą neoromantyzmu w muzyce; stworzył gatunek poematu symfonicznego, rozwinął fakturę fortepianową, którą kształtował na wzorach orkiestrowych z uwypukleniem czynnika wirtuozowskiego. Główne kompozycje: poematy symfoniczne (Tasso 1849, Prometeusz 1850, Preludia 1854, Mazepa 1854), symfonie programowe (Faustowska 1854, Dantejska 1856), utwory na fortepian: 2 koncerty (1849, 1986), Lata pielgrzymstwa (3 cykle 1853–77), Sonata h-moll (1853), 2 legendy (1862), wirtuozowskie etiudy, ballady, 19 Rapsodii węgierskich, liczne transkrypcje; nadto oratoria (Legenda o św. Elżbiecie 1862, Chrystus 1866), msze (Węgierska msza koronacyjna 1867), pieśni; także liczne pisma, książka Fryderyk Chopin (1852).